BESTEL HET MILIEU - EEN MYSTIEK LICHAAM

In Het milieu – een mystiek lichaam verbindt Nico Tydeman religie, kunst, wetenschap en zorg voor de aarde met elkaar. Een belangrijke gids daarbij is de Franse jezuïet, paleontoloog en mysticus Pierre Teilhard de Chardin (1881-1955). In hem komen werelden samen die vaak als tegenpolen worden gezien: geloof en evolutie, stof en geest, persoonlijke mystiek en kosmische verbondenheid.

Tydeman eindigt de inleiding van zijn boek met een uitgebreide paragraaf over Teilhard de Chardin. Hij begint bij een beslissend moment uit Teilhards leven. Tijdens een wetenschappelijke expeditie in de woestijn van Binnen-Mongolië wilde Teilhard de eucharistie vieren, maar brood, wijn en altaar ontbraken. Daar, midden in het kale landschap, voltrok zich een innerlijke ommekeer. De aarde zelf werd zijn altaar. In plaats van brood en wijn droeg hij de arbeid, het lijden, de groei en de hoop van de gehele wereld op. Zo ontstond het visioen dat hij later verwoordde in La Messe sur le Monde: de kosmos als een allesomvattende hostie, waarin de schepping op weg is naar eenwording.

Voor Teilhard is materie geen dode, lage substantie waaruit de geest moet ontsnappen. Materiew gloeit. Zij bevat een binnenkant, een wordingskracht die zich in de evolutie steeds verder ontvouwt. Tydeman laat zien hoe deze visie al in Teilhards jeugd aanwezig was. Hij voelde zich aangetrokken tot ijzer, stenen en kristallen, omdat zij iets duurzaams en absoluuts leken te belichamen. Later herkende hij datzelfde verlangen in zijn geloof: een hartstocht voor een werkelijkheid waarin stof en geest uiteindelijk niet gescheiden zijn.

De evolutie verloopt volgens Teilhard van materie via leven naar reflectief bewustzijn. Met de mens verschijnt een wezen dat niet alleen leeft, maar ook weet dat het leeft. Rond de aarde ontstaat daardoor de noösfeer: een groeiend netwerk van denken, communicatie en bewustzijn. Wetenschap, techniek en wereldwijde verbondenheid zijn in dit perspectief geen toevallige ontwikkelingen. Zij maken deel uit van een beweging naar grotere samenhang.

Het doel van die beweging noemt Teilhard punt Omega. Dit is geen onpersoonlijke versmelting waarin mensen hun eigenheid verliezen. Integendeel: echte eenheid voltooit de persoon. Omega is het centrum dat alle afzonderlijke centra verenigt zonder ze uit te wissen. De naam voor de aantrekkingskracht die dit mogelijk maakt, is liefde. Voor Teilhard krijgt Omega uiteindelijk gestalte in de kosmische Christus: niet alleen de verlosser van het individu, maar het levende middelpunt waarin de hele schepping haar bestemming vindt.

Tydeman gaat daarbij moeilijke vragen niet uit de weg. Evolutie kent pijn, angst, mislukking, oorlog en dood. Teilhard romantiseert het kwaad niet, maar probeert het te plaatsen binnen een wordende werkelijkheid. Juist de duisternis verleent aan liefde, verantwoordelijkheid en menselijke samenwerking hun ernst.

De epiloog mondt uit in Teilhards indrukwekkende ‘Hymne aan de stof’. Daar wordt materie bezongen als weerbarstige grond, gevaarlijke kracht, bron van groei en goddelijk milieu. Wie dat leest, ontdekt een spiritualiteit die niet van de aarde wegvoert, maar dieper in haar werkelijkheid binnengaat. Het milieu – een mystiek lichaam nodigt zo uit om de wereld opnieuw te zien: niet als bezit of gebruiksvoorwerp, maar als een levend geheel waarvan wij deel uitmaken.

INHOUDSOPGAVE

Dankbetuiging

Lectori salutem

Ter inleiding — Het mystieke lichaam

1. Het lichaam als bouwpakket
2. Merleau-Ponty: het lichaam, de eerste bron van ervaring
3. Mystiek in de hel van Auschwitz — Imre Kertész
4. Woorden om te koesteren — uit de Hermes Trismegistus
5. Verlichting komt van het lichaam — een drievoudige kijk op het lichaam
6. Alles streeft naar eenwording — mystiek en wetenschap bij Pierre Teilhard de Chardin

Hoofdstuk I — Een eredienst voor een nieuw verbond

1. Het avondmaal in de kunst
2. Oryoki — de sacrale kunst van het eten

Hoofdstuk II — Antjie Krog, dichter

1. Verzoening en vergeving
2. Poëtisch foeteren op ouderdom en de dood
3. Waar wordt het woord gehoord? —Kabbo, de helderhorende bosjesman
4. Diep dringt de dichter door in het oor
5. In duistere contemplatie gevonden: het gedicht, de muziek, het schilderij
6. Langs een rivier vol schaduwen en schatten
7. Dichter van de stilte en het krioelen van lettergrepen

Hoofdstuk III — Het vieren van de mis

1. Begroeting — het wonder van de adem
2. De onweerstaanbare kracht van berouw
3. Introitus en Miserere nobis — muziek: van stilte naar stilte - intermezzo: Twintig jaar lang dagelijkse eucharistieviering, een persoonlijk verslag
4. Lectio divina — schuldbelijdenis
5. Aarde, ontferm u over ons — boetepsalm
6. Over het ontbrekende Kyrie eleison 
7. Het Jezusgebed en de oplossing van een wiskundig probleem

Hoofdstuk IV — Hosanna — Zon, Maan, Aarde

1. Dogen Zenji schouwt de maan 
2. Het ‘Zonnelied’ van Sint Franciscus
3. Sofia Goebaidoelina
4. Een aria voor het universum

Hoofdstuk V — Credo

1. Grote twijfel — groot vertrouwen
2. God heeft een kut, tieten en tepels
3. Geloven in de aarde en in eeuwige zorgzaamheid

Hoofdstuk VI — Gloria

1. Het kerstlied van Antonio Vivaldi
2. Waarom God mens werd
3. Eer aan planten, dieren, fossielen
4. Eer aan de yoga
5. Eer aan de uitgestorven mensensoorten

Hoofdstuk VII — Sanctus

1. Hosanna: heilige bomen
2. Het Woude van Boeddha en Dante 
3. Ademwende — Paul Celan
4. Sanctus — heilige planten
5. Het heilige — Rudolf Otto
6. Hoe galmt het Onaanzienlijke opwaarts

Hoofdstuk VIII — Dies irae

1. Muziek die de doden rust toezingt
2. Het laatste oordeel in de schilderkunst
3. De hel van Dante
4. Zorg voor de ander is zorgen voor de aarde
5. Het schrijnen van de armoede
6. Het sublieme
7. Ons herinneren
8. De laatste tranen van Mozart
9. Geheugen en transcendentie bij Augustinus - Intermezzo: ‘’Ik maak alle dingen goed’, Julia van Norwich
10. Gedenk hen die niet meer kunnen gedenken
11. Journalist — getuigen van wat niet vergeten mag worden
12. Bemin uw verkrachters, moordenaars en zij die u haten
13. Hoe te leven?
14. De Boeddha: het grootste probleem is het bezitsgevoel, ‘mijn’
15. Nogmaals: hoe leven we kosmisch helend?
16. Is de waarheid mannelijk of vrouwelijk?
17. Schuld — omdat ik wit ben
18. Herstelrecht — waar komt vergeving vandaan?

Hoofdstuk IX — Agni terrae — lammeren van de aarde

1. Een pelgrimstocht per fiets naar het Lam Gods in Gent
2. Francisco de Zurbarán, schilder van een duister geloof
3. Aanschouw de wolken
4. Zie de zee, Pater Noster, Muziek van de zee — La Mer van Claude Debussy, Schilders van water, lucht en stranden — Jan Cremer, Eb en vloed — Jan van Ruusbroec, Erik van Ruysbeek
5. Aanschouw de Berg — de berg als geestelijk leraar
6. De Tafelberg — vanbinnen, vanbuiten — Intermezzo: Eeuwig nu, Meister Eckhart
7. Petrarca beklimt de Mont Ventoux
8. Dogen Zenji — een sutra van bergen en rivieren

Hoofdstuk X — Lux aeterna

1. Licht in klank en beeld — György Ligeti, Karlheinz Stockhausen
2. Hoe word ik jou
3. Mystiek, een wijze van ver-jijen — het knielgebaar in de badkamer— Etty Hillesum I
4. Mystiek — een wijze van wij-worden — Etty Hillesum II
5. Hier is geen plaats voor twee — Roemi
6. ‘Wat is er met de mens gebeurd?’ — Han Fortuna
7. Zenmeester Yunmen: ‘ledereen heeft zijn eigen licht.’
8. Laat ons bidden: ‘Onze Broze Aarde, vergeef ons’
9. Wegzending — wat nu?

Epiloog — Pierre Teilhard de Chardin, hymne aan de stof

Noten

Registers

BESTEL HET MILIEU - EEN MYSTIEK LICHAAM

BOEKEN VAN NICO TYDEMAN