Soms gebeurt er iets dat zich nauwelijks als gewoon toeval laat ervaren. Een droom, gedachte of innerlijke crisis lijkt plotseling samen te vallen met een gebeurtenis in de buitenwereld. Carl Gustav Jung gebruikte voor zulke betekenisvolle samenlopen het begrip synchroniciteit. In met name hoofdstuk 3 van Ontmoetingen met Jung laat Tjeu van den Berk zien hoe dat begrip niet alleen uit theoretische bespiegelingen voortkwam, maar nauw verbonden was met concrete ervaringen uit Jungs therapeutische praktijk.
Een van de beroemdste voorbeelden betreft de Nederlandse patiënte Maggy Quarles van Ufford. Zij kwam rond 1920 bij Jung in analyse. Volgens Jung was zij intelligent, rationeel en moeilijk toegankelijk. Haar sterk ontwikkelde verstand vormde als het ware een gesloten bastion waar therapeutische argumenten nauwelijks doorheen kwamen.
Op een dag vertelde Maggy Jung over een indrukwekkende droom. Daarin kreeg zij een gouden scarabee cadeau. Terwijl zij haar droom vertelde, hoorde Jung achter zich iets tegen het raam tikken. Hij draaide zich om en zag een insect dat naar binnen probeerde te komen. Jung opende het raam en ving een goudgroene kever, de Cetonia aurata, die uiterlijk sterk aan een gouden scarabee deed denken. Hij gaf hem aan Maggy met de woorden: ‘Hier is uw scarabee.’
Voor Jung was juist de combinatie van beide gebeurtenissen betekenisvol. Er bestond geen aanwijsbaar causaal verband tussen Maggy’s droom en het verschijnen van de kever. Toch kwamen innerlijke en uiterlijke werkelijkheid op een opvallende manier samen. Jung omschreef synchroniciteit later als een samenloop van een psychische toestand en een uiterlijke gebeurtenis die inhoudelijk met elkaar overeenstemmen, zonder dat de ene gebeurtenis de andere veroorzaakt.
Van den Berk maakt duidelijk dat de scarabee voor Jung zelf bovendien al veel langer een belangrijk symbool was. In zijn Rode boek, waaraan hij vanaf 1913 werkte, verschijnt de zwarte scarabee herhaaldelijk in samenhang met dood, ondergang en wedergeboorte. Jung kende ook de Egyptische symboliek van de scarabee als teken van vernieuwing. Het voorval met Maggy raakte dus niet alleen haar, maar moet ook Jung diep hebben getroffen.
Dat maakt het verhaal interessanter dan de vaak verkorte versie waarin alleen wordt verteld dat een kever tegen het raam vloog. In Ontmoetingen met Jung plaatst Van den Berk de gebeurtenis in een veel bredere context. Hij laat zien dat Maggy later nog andere ervaringen beschreef waarin dromen, gebeurtenissen en sterke emoties merkwaardig samenvielen. Vooral rondom zwangerschap en geboorte deden zich situaties voor waarin voor haar en Jung de grens tussen innerlijke beleving en uiterlijke werkelijkheid minder vanzelfsprekend leek dan normaal.
Jung ontwikkelde het begrip synchroniciteit uiteindelijk tot een poging om zulke betekenisvolle coïncidenties serieus te onderzoeken zonder ze eenvoudigweg als oorzaak en gevolg te verklaren. Daarbij bleef hij zoeken naar een verbinding tussen psychologie, symboliek en een werkelijkheid die misschien ruimer is dan het rationele denken kan bevatten.
Juist daarin ligt de kracht van Ontmoetingen met Jung. Tjeu van den Berk presenteert Jung niet alleen als de beroemde theoreticus van archetypen en het collectieve onbewuste, maar vooral als een mens die door ontmoetingen met zijn patiënten zelf voortdurend werd uitgedaagd en veranderd. Het verhaal van Maggy en de scarabee laat prachtig zien hoe uit zo’n ontmoeting een begrip kon ontstaan dat tot op de dag van vandaag tot de verbeelding spreekt.
INHOUDSOPGAVE
Voorwoord
1. ’Hu, dieses Buch!’
Inleiding
Het ontstaan van het Liber Novus Liber Primus en Liber Secundus
Het Rode boek Het derde deel,
Prüfungen Eindvisioen
Mandala’s dienen ter genezing van de lijdende mens
Jungs ‘zwaarste experiment’
2. De moderne mens en zijn individuatieproces
Inleiding ‘Het onbewuste is de scheppende moeder van het bewustzijn’
De vijf fasen van het individuatieproces Intermezzo: Jung geeft vanuit zijn therapie een voorbeeld van een ‘modern mens’ ‘Ich erwache’
3. Maggy Reichstein-Quarles van Ufford
Inleiding Een getroebleerd gezin Kort verslag van de analytische behandeling van haar zus, Mischa Maggy Quarles van Ufford Synchroniciteit Overdracht en tegenoverdracht Chakra’s Mandala’s Wederzijdse brieven over fundamentele onderwerpen Samenvatten
4. De Buber-Jung controverse
Inleiding
Levensschets van Martin Buber
Om te beginnen, het verhaal van Hans Trüb
Bubers kritiek op Jung, samengevat
De reactie van Jung, samengevat
Repliek van Buber op het antwoord van Jung, samengevat
De botsing tussen een gelovige chassidist en een ongelovige kantiaan
Poging tot een duiding van de controverse
Slotoverwegingen
INTERMEZZO – Jung op het spoor Persoonlijke ‘ontmoetingen
5. De Pauli-Jung conjunctie
Leven en werk van Wolfgang Pauli
Intermezzo: het ‘Pauli-effect’
De kentheoretische revolutie in de quantumfysica
Pauli en Jung over synchroniciteit
Pauli en Jung over het archetype
De ‘Chinese revolutie’
6. Ravenna
Twee reizen naar Ravenna
‘Een van de merkwaardigste dingen die mij ooit is overkomen’
Hoe ging het ‘merkwaardige’ verhaal verder
Een man in crisis projecteert zijn anima op keizerin Galla Placidia
Geen synchroniciteitservaring in de strikte, maar wel in de ruime betekenis van dat woord
Jungs anima was niet alleen vervuld van Galla Placidia
7. Kunst, esthetiek en ethiek, een onmogelijke trojka
De prangende vraag van Georges Steiner
Kunst is in de kern numineus van aard
‘Ceci n’est pas une pipe’
Kunstervaring en esthetische ervaring
Niet alleen de kunstenaar heeft behoefte aan esthetiek, maar bijvoorbeeld ook de psychisch zieke mens
Een poging tot een antwoord aan Steiner
8. Met het onreine in het reine komen
Inleiding
Goed en kwaad ervaren we op twee manieren
Jungs grote inspiratiebronnen
Wat staat een mens tegen deze achtergrond te doen?
Enkele kerncitaten
Nawoord
Over de auteur
Bibliografie
Biografische schets van Jungs leven en werk
Enkele sleutelbegrippen van Jung
BOEKEN VAN TJEU VAN DEN BERK