Waarom ervaren zoveel mensen onrust, leegte of een gebrek aan richting, terwijl onze kennis en materiële mogelijkheden groter zijn dan ooit? In een uitvoerig videogesprek van Zincentraal gaat schrijver en theoloog Tjeu van den Berk in op deze vraag aan de hand van het werk van de Zwitserse psychiater Carl Gustav Jung. Centraal staat Van den Berks nieuwe boek Ontmoetingen met Jung – De moderne mens op zoek naar zijn ziel.
Volgens Jung heeft de moderne mens zich sterk vereenzelvigd met het rationele bewustzijn. Werkelijkheid moet meetbaar, verklaarbaar en logisch geordend zijn. Daardoor dreigen grote delen van de menselijke psyche buiten beeld te raken: dromen, gevoelens, intuïties, instincten, symbolen en verbeeldingskracht. Van den Berk benadrukt dat Jung de ratio zeker niet afwijst. Het probleem ontstaat wanneer zij het enige kompas wordt waarmee we ons leven proberen te begrijpen.
Wanneer mensen last krijgen van angst, somberheid, eenzaamheid of innerlijke verdeeldheid, willen zij daar vaak zo snel mogelijk vanaf. Jung nodigt echter uit om ook te onderzoeken wat dergelijke ervaringen ons proberen te vertellen. Psychische klachten zijn niet zomaar een technisch defect dat gerepareerd moet worden. Zij kunnen erop wijzen dat verwaarloosde delen van de ziel aandacht vragen. Onder die ziel verstaat Jung onder meer het onbewuste, de dromen, visioenen en symbolische beelden die in een mens leven.
Luisteren naar dromen en verbeelding
Dromen nemen binnen Jungs psychologie een bijzondere plaats in. Van den Berk omschrijft de ziel als een verbindend orgaan tussen het bewuste en het diepe onbewuste. Tijdens de slaap zet zij innerlijke impulsen om in beelden. Een terugkerende droom kan daardoor iets zichtbaar maken wat het verstand nog niet heeft begrepen.
Jung noemde dromen een belangrijke weg naar zelfkennis. Niet omdat iedere droom eenvoudig kan worden verklaard, maar omdat dromen een eigen taal spreken. Ook gevoelens en intuïties kunnen iets aan het licht brengen dat met rationele analyse alleen niet bereikbaar is.
Die wisselwerking tussen bewustzijn en onbewuste vormt de basis van het individuatieproces. Individuatie betekent bij Jung niet dat je steeds individualistischer of egocentrischer wordt. Het gaat juist om het worden van een meer ongedeeld mens. Tegenstellingen als verstand en gevoel, mannelijk en vrouwelijk, licht en schaduw hoeven niet te worden uitgewist, maar kunnen in een ruimer geheel met elkaar worden verbonden. Het Zelf, met een hoofdletter, verwijst naar die diepere eenheid.
Ontmoetingen met Jung
Ontmoetingen met Jung biedt geen droge, systematische samenvatting van Jungs omvangrijke oeuvre. Van den Berk benadert Jung vanuit verschillende ontmoetingen, thema’s en ervaringen. In de video komen onder meer de ziel, dromen, archetypen, kunst, religie, projecties, de schaduw, synchroniciteit en individuatie aan de orde.
Juist deze veelzijdige opzet past bij Jung. Zijn denken laat zich immers niet terugbrengen tot één theorie. Psychologie, mythologie, filosofie, religie en kunst lopen voortdurend in elkaar over. Van den Berk hoopt dat de uiteenlopende ontmoetingen in zijn boek samen toch een betekenisvol geheel vormen, zoals verschillende tegenstellingen binnen het Zelf met elkaar verbonden kunnen worden.
Het boek maakt duidelijk dat Jungs werk nog altijd actueel is. In een samenleving vol haast, prikkels en rationele oplossingen nodigt Jung ons uit om opnieuw aandacht te schenken aan het innerlijke leven. Niet om het verstand los te laten, maar om ook te luisteren naar wat zich aandient in dromen, beelden, toevallige ontmoetingen en stille intuïties.
De video vormt een levendige kennismaking met deze thematiek. Wie daarna dieper wil doordringen in Jungs visie op de moderne mens en zijn zoektocht naar bezieling, vindt in Ontmoetingen met Jung een toegankelijke en tegelijk rijkgeschakeerde gids.
INHOUDSOPGAVE
Voorwoord
1. ’Hu, dieses Buch!’
Inleiding
Het ontstaan van het Liber Novus Liber Primus en Liber Secundus
Het Rode boek Het derde deel,
Prüfungen Eindvisioen
Mandala’s dienen ter genezing van de lijdende mens
Jungs ‘zwaarste experiment’
2. De moderne mens en zijn individuatieproces
Inleiding ‘Het onbewuste is de scheppende moeder van het bewustzijn’
De vijf fasen van het individuatieproces Intermezzo: Jung geeft vanuit zijn therapie een voorbeeld van een ‘modern mens’ ‘Ich erwache’
3. Maggy Reichstein-Quarles van Ufford
Inleiding Een getroebleerd gezin Kort verslag van de analytische behandeling van haar zus, Mischa Maggy Quarles van Ufford Synchroniciteit Overdracht en tegenoverdracht Chakra’s Mandala’s Wederzijdse brieven over fundamentele onderwerpen Samenvatten
4. De Buber-Jung controverse
Inleiding
Levensschets van Martin Buber
Om te beginnen, het verhaal van Hans Trüb
Bubers kritiek op Jung, samengevat
De reactie van Jung, samengevat
Repliek van Buber op het antwoord van Jung, samengevat
De botsing tussen een gelovige chassidist en een ongelovige kantiaan
Poging tot een duiding van de controverse
Slotoverwegingen
INTERMEZZO – Jung op het spoor Persoonlijke ‘ontmoetingen
5. De Pauli-Jung conjunctie
Leven en werk van Wolfgang Pauli
Intermezzo: het ‘Pauli-effect’
De kentheoretische revolutie in de quantumfysica
Pauli en Jung over synchroniciteit
Pauli en Jung over het archetype
De ‘Chinese revolutie’
6. Ravenna
Twee reizen naar Ravenna
‘Een van de merkwaardigste dingen die mij ooit is overkomen’
Hoe ging het ‘merkwaardige’ verhaal verder
Een man in crisis projecteert zijn anima op keizerin Galla Placidia
Geen synchroniciteitservaring in de strikte, maar wel in de ruime betekenis van dat woord
Jungs anima was niet alleen vervuld van Galla Placidia
7. Kunst, esthetiek en ethiek, een onmogelijke trojka
De prangende vraag van Georges Steiner
Kunst is in de kern numineus van aard
‘Ceci n’est pas une pipe’
Kunstervaring en esthetische ervaring
Niet alleen de kunstenaar heeft behoefte aan esthetiek, maar bijvoorbeeld ook de psychisch zieke mens
Een poging tot een antwoord aan Steiner
8. Met het onreine in het reine komen
Inleiding
Goed en kwaad ervaren we op twee manieren
Jungs grote inspiratiebronnen
Wat staat een mens tegen deze achtergrond te doen?
Enkele kerncitaten
Nawoord
Over de auteur
Bibliografie
Biografische schets van Jungs leven en werk
Enkele sleutelbegrippen van Jung