Spinoza: leven, werk en invloed - nieuw meesterwerk van Jonathan I. Israel

18
November

BESTEL SPINOZA - LEVEN, WERK EN INVLOED

Weinig filosofen hebben zo'n diepgaande invloed uitgeoefend op het moderne denken als Baruch Spinoza (1632-1677). Zijn radicale opvattingen over God, natuur, vrijheid, democratie en religie ondermijnden de gevestigde orde van de zeventiende eeuw en legden mede de grondslag voor de Europese Verlichting. Aan wie zich uitgebreid wil verdiepen in Spinoza - misschien na het zien van de speelfilm 'Spinoza' uit 2026 - wordt de monumentale biografie Spinoza – Leven, werk en invloed van harte aanbevolen. Daarin beschrijft de bekende Britse historicus Jonathan I. Israel in maar liefst 1280 pagina's hoe revolutionair Spinoza's ideeën werkelijk waren en waarom zijn gedachtegoed nog altijd actueel is.

Het boek verscheen oorspronkelijk in 2023 onder de titel Spinoza: Life and Legacy bij Oxford University Press. De Nederlandse vertaling van Rob Hartmans is in november 2026 uitgegeven door Uitgeverij Van Wijnen. Het werk omvat meer dan 1280 pagina's en is het resultaat van bijna dertig jaar onderzoek. Israel baseert zich op een indrukwekkende hoeveelheid historische documenten, correspondentie en recent archiefonderzoek. Daarmee bouwt hij voort op eerdere Spinoza-biografieën, waaronder die van Steven Nadler, maar legt hij sterker de nadruk op de maatschappelijke en politieke betekenis van Spinoza's denken.

Israel beschrijft uitvoerig Spinoza's jeugd in de Portugees-Joodse gemeenschap van Amsterdam, zijn verbanning uit de synagoge in 1656 en zijn ontwikkeling tot een onafhankelijke denker. Daarbij besteedt hij veel aandacht aan de religieuze conflicten en politieke spanningen in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Spinoza verschijnt niet als een wereldvreemde filosoof die zich uitsluitend met abstracte vraagstukken bezighield, maar als een betrokken intellectueel die de fundamenten van zijn samenleving ter discussie stelde.

Centraal staat Spinoza's overtuiging dat God en natuur niet van elkaar gescheiden kunnen worden. In zijn hoofdwerk, de Ethica, ontwikkelt hij een filosofisch systeem waarin alles deel uitmaakt van één oneindige werkelijkheid. De mens kan volgens Spinoza tot grotere vrijheid komen door zijn hartstochten te begrijpen, zijn verstand te ontwikkelen en inzicht te verwerven in de noodzakelijke samenhang van de natuur.

Minstens zo belangrijk is zijn Theologisch-politiek traktaat, waarin hij pleit voor vrijheid van denken, godsdienstige verdraagzaamheid en een kritische benadering van de Bijbel. Israel laat zien hoe deze ideeën zich, ondanks felle tegenstand en censuur, verspreidden via een internationaal netwerk van vrijdenkers en geleerden. Spinoza was volgens hem niet slechts een voorloper, maar een centrale wegbereider van de radicale Verlichting.

De Engelstalige editie werd bijzonder positief ontvangen. Jeroen van Andel noemt het boek in zijn bespreking voor het Nexus Instituut de meest volledige Spinoza-biografie tot dan toe. Tegelijkertijd signaleert hij dat Israels uitvoerige historische uitweidingen soms ten koste gaan van de aandacht voor Spinoza zelf. Die kritiek is begrijpelijk: de enorme rijkdom aan details maakt het boek niet altijd gemakkelijk toegankelijk. 

Spinoza – Leven, werk en invloed is daarmee veel meer dan een biografie. Het is een indrukwekkende intellectuele geschiedenis van een tijdperk waarin nieuwe inzichten over mens, wereld en God de bestaande zekerheden begonnen te veranderen. Een veeleisend, maar bijzonder waardevol boek voor iedereen die Spinoza en de wortels van ons moderne wereldbeeld werkelijk wil begrijpen.

BESTEL SPINOZA - LEVEN, WERK EN INVLOED

INHOUDSOPGAVE

Voorwoord

DEEL I DE ACHTERGROND

1. Inleiding

2. Ongekende bestrijding

2.1 Filosofie aan een zijden draadje

2.2 Het verbieden van Spinoza’s boeken en ideeën

2.3 Spinoza en Europa’s intellectuele crisis aan het eind van de zeventiende eeuw

DEEL II DE JONGE SPINOZA

3. Een jeugdige rebel

3.1 Voorzichtig en vermetel

3.2 Ketterse opvattingen

3.3 Verbanning uit de synagoge

4. Een geheime erfenis uit Portugal

4.1 Cryptojudaïsme en religieuze subversie

4.2 Vidigueira

4.3 Spinoza’s familie van moederskant

4.4 Het zegevierende absolutisme

4.5 Ballingen uit Portugal

4.6 Revolutionaire ondermijning door middel van de filosofi

















































5. Kinderjaren en familietraditie

5.1 Van briet mila tot bar mitswa (1632-1645)

5.2 Spinoza’s voorouders, de dynamica van leiderschap in de gemeenschap

5.3 De Sefardische begraafplaats bij Ouderkerk

5.4 De Spinoza’s van Amsterdam en Rotterdam

6. Schooltijd

6.1 Ets Haim

6.2 Uriel da Costa

6.3 Wereldgebeurtenissen gezien vanuit de school

6.4 Laatste jaren op school

6.5 Spanningen in de familie

7. Eer en rijkdom

7.1 Zoon van een koopman

7.2 De Eerste Engels-Nederlandse Oorlog (1652-1654)

7.3 Spinoza wordt hoofd van de familie

7.4 Ondergang van het familiekapitaal

7.5 Verwerping van de erfenis

8. De kunst van het onderwijzen: Van den Enden, Latijn en het theater (1655-1661)

8.1 Volgeling van een schoolmeester

8.2 Het einde van een kerkelijke loopbaan

8.3 Spinoza omarmt het cartesianisme

8.4 Leren van de Romeinse toneelschrijvers Terentius en Seneca

8.5 Een nieuwe pedagogie

9. Collegianten, millenniaristen en quakers: De tweede helft van de jaren 1650

10. ‘Afschuwelijke ketterijen’: Voorbij de Bijbel en de religieuze studie

10.1 Eerste geschriften

10.2 De affaire-La Peyrère

10.3 Dr. Juan (Daniel) de Prado (1612-1670)

10.4 Aangegeven bij de Inquisitie

10.5 Eeuwige dingen en hun onveranderlijke wetten

DEEL III – HERVORMER EN ONDERMIJNER VAN DESCARTES

11. Het vormen van een studiegroep

11.1 De geboorte van een filosofisch systeem (1659-1661)

11.2 Vertalingen, de sleutel tot het effectief maken van filosofie

11.3 Het dichten van de kloof tussen collegianten en vrijdenkers

11.4 Een verafschuwde kliek

12. De jaren in Rijnsburg (1661-1663)

12.1 Verhuizen naar Rijnsburg

12.2 Kennismaking met Oldenburg

12.3 Steno en anatomisch onderzoek

12.4 Debatteren over het cartesianisme met Leidse cartesian




























13. Spinoza en de Wetenschappelijke Revolutie

13.1 Bacon en Boyle uitgedaagd

13.2 Spinoza en de experimentele wetenschap

13.3 Wiskunde en de wetenschappelijke waarheid

14. De beginselen van Descartes ‘herzien’ 

15. Het schrijven van de Ethica

16. Voorburg (1663-1664)

16.1 Het decor

16.2 Spinoza en Huygens

16.3 Een lokaal conflict

16.4 De jure ecclesiasticorum

17. Spinoza en de Tweede Engels-Nederlandse Oorlog (1664-1667)

17.1 Rivaliteit met Engeland

17.2 De pest en het uitbreken van de oorlog 

18. Invasie, crisis en kometen (1665-1666)

18.1 De grootste vloek van de mensheid

18.2 Zijn kometen onheilspellende voortekenen?

18.3 De bewegingswetten van Descartes

19. Spinoza, Meyer en de Philosophia-controverse van 1666

19.1 Bittere strijd

19.2 De revolte van Johannes en Adriaan Koerbagh

19.3 De Philosophia en de gereformeerde kerk

19.4 Het Utrechtse Collegie der Sçavanten

20. Op een haar na verslagen (1666-1667)

20.1 De haperende dialoog met de Royal Society

20.2 De gekte rond Sabbatai Zevi (1665-1667)

20.3 Wetenschap en wonderen

20.4 De macht van koningen

DEEL IV DONKERE WOLKEN

21. De tragedie van de gebroeders Koerbagh (1668-1669)

22. Nil Volentibus Arduum: Spinoza en de kunsten

23 Het avondrood van de ‘ware vrijheid’

23.1 De laatste jaren in Voorburg

23.2 Verhuizing naar Den Haag

23.3 Ideologisch conflict

23.4 Democratisch republicanisme

24. Revolutionaire bijbelkritiek

24.1 De Nederlandse context

24.2 Ezra de Schriftgeleerde

24.3 De masoretische periode

24.4 Overeenkomsten en verschillen tussen Spinoza en Meyer

25. Spinoza contra Hobbes

25.1 Hobbes, Spinoza en de evangeliën

25.2 Hobbes en Spinoza over ‘vrijheid’

25.3 Geluk en het ‘hoogste goed’

25.4 Van het ‘hoogste goed’ naar de ‘algemene wil’

26. Spinoza voltooit zijn filosofisch systeem

26.1 De emancipatie van het individu

26.2 Volkssoevereiniteit en de ‘algemene wil’

27. Publicatie van het Theologisch-politiek traktaat

27.1 Eerste pogingen om de TTP te verbieden

27.2 Een tekst die niet werd aangevochten

27.3 Spinoza’s clandestiene ondermijning van de religie

27.4 Steno reageert

28. Meer en fellere reacties (vroege jaren 1670)

28.1 Hoe weerlegt men de TTP?

28.2 De TTP en de ophef onder de collegianten

28.3 Confrontatie met Van Velthuysen

28.4 Remonstranten tegen de TTP

29. Spinoza’s libertijnse ‘Franse kring’

29.1 Libertinage in de jaren 1660

29.2 Vertrouwelijke mededelingen van Spinoza: de eerste fase

29.3 Spinoza’s reformisme: de latere fasen

DEEL V LAATSTE JAREN

30. Het Rampjaar 1672 795

30.1 Crisis en ineenstorting

30.2 De Republiek redden

30.3 De affaire-Fullana

30.4 De monarchie afgekraakt

31. Ontkenning van het bovennatuurlijke

32. Wel of niet deelnemen aan de hofcultuur (1672-1673)

32.1 Nadenken over emigratie

32.2 Het aanbod van een leerstoel in Heidelberg

32.3 Het hof van Hannover

33. Sluipende verbreiding

33.1 De clandestiene edities van de TTP

33.2 Spinoza’s ‘invasie’ van Engeland

33.3 De verboden Nederlandse vertaling van de TTP

34. Een mysterieuze reis naar Utrecht (juli-augustus 1673)

34.1 Het Utrechtse Collegie der Sçavanten

34.2 Het ‘spinozisme’ in 1673

34.3 Door de Franse frontlinie

34.4 Chaotische nasleep

35. Uitbreiding van de spinozistische ‘sekte’

35.1 ‘Walgelijke, godverlaten atheïsten’ 

35.2 ‘Spinozisme’: een allesbehalve vage categorie

35.3 Een sekte geteeld in academia

35.4 Een volgeling die gered werd: Petrus van Balen

35.5 Uitbreiding van de sekte in de jaren 1680 en 1690

36. Opnieuw in Amsterdam (1673-1675)

36.1 De orangistisch-calvinistische reactie wordt heviger

36.2 Zomerweken in Amsterdam

36.3 Een mislukte poging om de Ethica uit te geven

36.4 Welke waarheid is er in het christendom?

37. Spinoza en het Hebreeuws in de laatste jaren van zijn leven

37.1 Studie van de Hebreeuwse grammatica

37.2 Reconstructie van het bijbelse Hebreeuws

37.3 Het Oude en Nieuwe Testament: Joden en christenen

38. Ontmoeting met Leibniz (1676)

38.1 Leibniz en Spinoza

38.2 Gesprekken over Spinoza in Parijs

38.3 Leibniz bezoekt de Republiek

38.4 Leibniz’ tweeledige benadering van het spinozisme

39. Terugvechten

39.1 Ontvangst in Engeland

39.2 Spinoza’s ‘invasie’ in Frankrijk (1676-1680)

40. Laatste dagen, overlijden en begrafenis (1677)

40.1 Teruggetrokken maar omstreden laatste dagen

40.2 Begrafenis in de Nieuwe Kerk 

41. Tumultueus naspel

41.1 De strijd om de Ethica (1677)

41.2 Spinoza’s kring na 1677

41.3 Spinoza en de Glorious Revolution

41.4 De opkomst van de ‘Nederlandse’ Spinoza

42. Tot besluit

Noten

Bibliografie

Personenregister

BESTEL SPINOZA - LEVEN, WERK EN INVLOED




Terug naar overzicht