Hoe blijf je trouw aan je eigen inzichten wanneer de wereld om je heen verlangt dat je zwijgt? Die vraag staat centraal in Spinoza, de laatste speelfilm van regisseur Rudolf van den Berg (1949-2025). De historische dramafilm, met Bart Bijnens als de filosoof en Pierre Bokma als schilder Rembrandt van Rijn, draait vanaf donderdag 19 november 2026 in de Nederlandse bioscopen. De film ging op 28 september in première tijdens het Nederlands Film Festival in Utrecht.
Baruch Spinoza (1632-1677) behoort tot de grootste filosofen die Nederland heeft voortgebracht. Zijn radicale ideeën over God, natuur, vrijheid en de menselijke rede hebben de ontwikkeling van het westerse denken diepgaand beïnvloed. Hij beschouwde God en de natuur als één werkelijkheid en stelde dat ware vrijheid voortkomt uit inzicht en zelfstandig denken. Daarmee legde hij belangrijke fundamenten voor de Verlichting en het moderne vrijheidsdenken. In de zeventiende-eeuwse Republiek, waar religieuze en politieke spanningen hoog opliepen, verdedigde hij de vrijheid van denken en meningsuiting.
Het verhaal van de film 'Spinoza' speelt zich af in Amsterdam in 1656. De jonge Joodse filosoof Baruch, ook wel Bento, de Spinoza (1632-1677) leeft in een samenleving waarin religieuze autoriteiten grote invloed uitoefenen. Wanneer zijn beste vriend wordt geëxecuteerd vanwege het verspreiden van verboden ideeën, wordt hij rechtstreeks geconfronteerd met de gevolgen van het vrije denken. De stad wordt geteisterd door de pest, religieus fanatisme en angst. Spinoza weigert echter zijn verstand ondergeschikt te maken aan de gevestigde opvattingen.
Zijn kritische houding brengt hem in conflict met zowel de Joodse gemeenschap als de christelijke autoriteiten. Hij verwerpt het beeld van een persoonlijke God die van buitenaf ingrijpt in het menselijk bestaan. In zijn filosofie vallen God en de natuur uiteindelijk samen. Werkelijke vrijheid ontstaat volgens hem niet door gehoorzaamheid aan uiterlijke machten, maar door inzicht in de noodzakelijke samenhang van alles wat bestaat.
Rede tegenover gevoel
Een belangrijke rol in de film is weggelegd voor Rembrandt, die als verarmde kunstenaar worstelt met tegenslag en verlies. Hoewel er geen historisch bewijs bestaat dat Spinoza en Rembrandt elkaar persoonlijk kenden, laat Van den Berg de twee mannen intensieve gesprekken voeren over kunst, geloof, vrijheid en de menselijke ziel.
Het scenario is geïnspireerd op het gelijknamige toneelstuk van Dimitri Frenkel Frank, dat in 1964 tijdens het Holland Festival werd opgevoerd. Daarin vertegenwoordigt Spinoza vooral de rede, terwijl Rembrandt de waarde van menselijke gevoelens en ervaringen benadrukt. De tegenstelling tussen denken en voelen vormt ook de kern van de film.
Historische vrijheid en kritiek
De film heeft inmiddels kritische reacties opgeroepen. Filosofe Stine Jensen noemde het verhaal in NRC op onderdelen ahistorisch en vond de hoofdpersoon weinig menselijk. Filmcriticus Karin Wolfs schrijft in De Filmkrant dat de filosofische gesprekken soms gekunsteld aandoen en dat Spinoza als personage te afstandelijk blijft.
Ook de historische betrouwbaarheid van de afgebeelde geschriften is ter discussie gesteld. Ted van Aanholt wees in NRC op onnauwkeurigheden in de met kunstmatige intelligentie vervaardigde afbeeldingen op pamfletten. Volgens hem doet deze onzorgvuldigheid afbreuk aan een film waarin juist het geschreven woord zo'n belangrijke rol speelt.
Een geestelijk testament
Van den Berg overleed op 12 juli 2025, kort nadat de opnamen waren afgerond. Daarmee kreeg de film Spinoza onbedoeld het karakter van een geestelijk testament. De regisseur, bekend van De avonden, Tirza en Süskind, voelde zich bijzonder aangetrokken tot Spinoza's moed om ondanks grote persoonlijke risico's zijn overtuigingen trouw te blijven.
Juist daarin ligt de blijvende actualiteit van deze film. In een tijd waarin overtuigingen steeds vaker tegenover elkaar komen te staan, herinnert Spinoza ons eraan dat vrijheid van denken niet vanzelfsprekend is. De film nodigt uit tot bezinning op de verhouding tussen geloof en rede, angst en vrijheid, en op de vraag wat het werkelijk betekent zelfstandig te denken.