Rilke en zijn Testament - Over de dood, de eenzaamheid en de zin van het bestaan

November

Op 29 december 2026 is het precies honderd jaar geleden dat de grote dichter Rainer Maria Rilke (1875-1926) overleed. Ter gelegenheid van dit herdenkingsjaar verscheen bij Uitgeverij IJzer het boek Rilke en zijn Testament, waarin dichter en vertaler Atze van Wieren een bijzonder geschrift van Rilke voor het eerst toegankelijk maakt voor Nederlandse lezers. Het boek biedt een fascinerende kennismaking met Rilkes innerlijke wereld, waarin leven en dood, angst en liefde, eenzaamheid en geestelijke vervulling nauw met elkaar verbonden zijn.

Rilke overleed op slechts 51-jarige leeftijd aan een zeldzame vorm van acute leukemie. Zijn artsen hielden de ernst van zijn ziekte voor hem verborgen. Dat is opmerkelijk, want juist de dood vormde een van de belangrijkste thema's in zijn literaire werk. Rilke beschouwde de dood niet als een vijand die het leven plotseling beëindigt, maar als een wezenlijk bestanddeel van het menselijk bestaan. We dragen onze dood vanaf onze geboorte met ons mee. Volgens hem ontleent het leven juist aan die eindigheid zijn betekenis en opdracht.

Deze gedachte bereikt een hoogtepunt in zijn beroemde Elegieën van Duino, die hij in februari 1922 voltooide. Daarin vervaagt de tegenstelling tussen leven en dood en ontstaat het beeld van een allesomvattende werkelijkheid, waarin beide met elkaar verbonden zijn. Rilke spreekt over een 'overvloedig zijn'. Zijn visie overstijgt traditionele kerkelijke voorstellingen van hemel, hiernamaals en eeuwigheid. Hij zoekt naar een ruimer godsbegrip, waarin het bestaan in zijn totaliteit wordt aanvaard.

Atze van Wieren, die eerder de Elegieën van Duino vertaalde, laat zien hoe deze levensbeschouwing zich geleidelijk ontwikkelde. Daarbij besteedt hij aandacht aan de invloed van Lou Andreas-Salomé, die Rilke in 1897 ontmoette. Samen reisden zij naar Rusland, waar de dichter diep werd geraakt door de religieuze beleving van de bevolking en de uitgestrektheid van het landschap. Mede onder invloed van deze ervaringen ontstond zijn Getijdenboek, waarin de zoektocht naar God een centrale plaats inneemt.

Een ander belangrijk thema is Rilkes behoefte aan afzondering. Hij was ervan overtuigd dat werkelijk kunstenaarschap een volledige overgave aan de innerlijke opdracht vereist. Persoonlijke relaties, maatschappelijke verplichtingen en dagelijkse beslommeringen konden zijn scheppingskracht verstoren. Die overtuiging bracht hem regelmatig in conflict met de mensen die hem liefhadden.

In 1921 schreef hij Das Testament, een fragmentarisch en zeer persoonlijk geschrift waarin hij rekenschap aflegt van deze worsteling. Zijn verhouding met de schilderes Baladine Klossowska, die hij Merline noemde, staat daarbij op de achtergrond. Rilke vreesde dat een te nauwe verbondenheid hem zou verhinderen zijn grote dichterlijke levenswerk te voltooien. Het testament werd pas in 1974 gepubliceerd en verschijnt nu voor het eerst in Nederlandse vertaling.

Van Wieren plaatst dit bijzondere document tussen twee beschouwingen over Rilkes verhouding tot de dood. Daardoor ontstaat een samenhangend beeld van een dichter die zijn angsten niet ontkende, maar ze probeerde om te vormen tot een dieper inzicht in het leven.

INHOUDSOPGAVE

Vooraf

De dood bij Rilke: de dood als thema

Toelichting op Het Testament

Het Testament

Naschrift

Over de tekst

De dood bij Rilke: de eigen dood

Geraadpleegde werken

Dankwoord

Bericht van de uitgever

Rilke bij IJzer