BESTEL HET MILIEU - EEN MYSTIEK LICHAAM

De bovenstaande video is een opname van 'La Mer' van Claude Debussy door het Radio Filharmonisch Orkest onder leiding van Nicholas Collon. Het is een uitnodiging om te ervaren hoe Debussy het licht, de beweging en de onmetelijke kracht van de zee in klanken heeft vormgegeven. Nico Tydeman is een groot liefhebber van deze muziek en schrijft daarover in de paragraaf ‘Muziek van de zee – La Mer van Claude Debussy’ uit hoofdstuk IX van zijn boek Het milieu – Een mystiek lichaam. Hieronder volgt een samenvatting van die tekst.

Er zit veel muziek in de zee. Zij kent het ritme van eb en vloed, het ruisen van kleine golven en het geweld van stormen. Soms ligt zij stil onder een glinsterend licht, dan weer wordt zij onstuimig en dreigend. Voor Claude Debussy was de zee daarom niet alleen een natuurverschijnsel, maar ook een onuitputtelijke bron van herinneringen, beelden en klanken.

BESTEL HET MILIEU - EEN MYSTIEK LICHAAM

Debussy kreeg de liefde voor de zee van zijn vader mee, een ervaren zeezeiler die hem talrijke stormachtige verhalen vertelde. De componist schreef later dat hij eigenlijk voor de zee bestemd was. Zij was volgens hem eindeloos en mooi en was hem altijd goedgezind geweest. Hoewel hij La Mer vanaf 1903 grotendeels in het binnenland van Bourgondië componeerde, putte hij uit een grote voorraad aan herinneringen. Tijdens het ontstaansproces verbleef hij bovendien enige tijd aan de kust, waar hij opnieuw direct met de zee werd geconfronteerd.

Debussy noemde zijn compositie geen symfonie, maar drie symfonische schetsen. Dat woord ‘schetsen’ past bij zijn vrije muzikale geest. Hij vond dat muziek niet opgesloten mocht worden in traditionele, vastgelegde vormen. Muziek was voor hem gemaakt van kleur en ritme en moest even vrij en grenzeloos zijn als de wind, de lucht en de zee.

La Mer bestaat dan ook niet uit gemakkelijk herkenbare, lang uitgesponnen melodieën. De muziek verandert voortdurend. Klanken verschijnen, mengen zich met elkaar en verdwijnen weer, zoals golven die worden geboren uit de wind. Debussy schildert met het orkest. Je zou ook kunnen zeggen dat hij schilderijen componeert: vol wisselende kleuren, atmosferen, lichtreflecties en geheimzinnige bewegingen.

Een belangrijke visuele inspiratiebron was de beroemde Japanse houtsnede De grote golf bij Kanagawa van Hokusai. Debussy had een afdruk ervan in zijn werkkamer hangen en koos de voorstelling voor de omslag van de eerste partituur van La Mer. De monumentale golf, de kleine vissersboten en de berg Fuji in de verte laten zien hoe nietig de mens kan zijn tegenover de natuur.

De compositie bestaat uit drie delen. Van zonsopgang tot aan het middaguur op zee groeit langzaam vanuit de schemering naar licht en ruimte. Het spel van de golven is beweeglijk, speels en onvoorspelbaar. In Dialoog van de wind en de zeeontmoeten twee elementaire krachten elkaar in een opwindend muzikaal gesprek.

Volgens de filosoof Vladimir Jankélévitch legt Debussy als het ware een stethoscoop op het hart van de zee en de aarde. De muziek vertelt geen menselijk verhaal en speelt zich ver van stranden, havens en badgasten af. Alleen het samenspel van water en wind blijft over. Zo brengt La Mer ons dicht bij wat wel het ‘oceanische gevoel’ wordt genoemd: de ervaring dat wij verbonden zijn met een oneindige werkelijkheid die ons omvat en overstijgt.

BESTEL HET MILIEU - EEN MYSTIEK LICHAAM

BOEKEN VAN NICO TYDEMAN