BESTEL DE OERKNAL VAN HET CHRISTENDOM - VAN € 22,50 VOOR € 17,50 in MAART 2026
In maart staat De oerknal van het christendom van Jacob Slavenburg centraal als Boek van de Maand bij Pentagram boekwinkel. In dit boek brengt Slavenburg de lezer terug naar de tweede eeuw, een tijd waarin het christendom nog geen vast omlijnde leer was, maar een levendige zoektocht vol uiteenlopende visies. Eén van de meest intrigerende figuren uit die vroege periode is de Egyptische leraar Valentinus – een denker die ooit dicht bij het centrum van de kerk stond, maar later door kerkvaders als “gnostisch” en dus ketters werd bestempeld.
Het verhaal begint in 1986, toen de Bibliotheca Philosophica Hermetica samen met de bekende Nederlandse gnosis-onderzoeker Gilles Quispel een congres organiseerde in het inmiddels verdwenen Amsterdamse centrum De Kosmos. Daar werd een breed publiek geïntroduceerd in de wereld van de gnosis, een spirituele stroming waarin innerlijk inzicht en kennis van het goddelijke centraal staan. Tijdens zijn lezing vertelde Quispel dat in het jaar 144 zowel Marcion als Valentinus uit de kerk zouden zijn gezet. Voor Marcion is dat historisch vrijwel zeker; voor Valentinus blijft het onderwerp van debat.
Wie was deze Valentinus eigenlijk? We weten verrassend weinig over zijn leven. Vermoedelijk werd hij rond het jaar 100 in Egypte geboren en kreeg hij zijn opleiding in het intellectuele centrum Alexandrië. In deze kosmopolitische stad kwamen filosofie, religie en mystiek samen. Valentinus stond waarschijnlijk in contact met verschillende tradities: het christendom, de filosofie van Plato, het werk van de Joodse filosoof Philo en mogelijk ook het hermetisme, de mystieke leer rond Hermes Trismegistus. Zijn volgelingen beweerden zelfs dat hij zijn kennis had ontvangen via Theudas, een leerling van de apostel Paulus.
Rond het jaar 138 verhuisde Valentinus naar Rome, destijds het hart van de jonge christelijke beweging. Daar werd hij een gewaardeerd leraar en prediker. Volgens latere bronnen was hij zelfs kandidaat voor het bisschopsambt. Uiteindelijk werd echter Pius gekozen, een leider met een meer institutionele en orthodoxe visie op het geloof. Voor sommige onderzoekers markeert dit moment een belangrijk keerpunt: de kerk begon zich sterker te organiseren en minder ruimte te laten voor mystieke interpretaties zoals die van Valentinus.
Ondanks latere beschuldigingen van ketterij zag Valentinus zichzelf nadrukkelijk als christen. Zijn bekendste tekst is het Evangelie der Waarheid, (opgenomen en voorzien van een inleiding in Over de kennis die verlicht) een werk dat in 1945 werd teruggevonden in de beroemde Nag Hammadi-geschriften in Egypte. Deze tekst is geen traditioneel evangelie, maar eerder een spirituele overdenking over de relatie tussen God, Christus en de mens. Ook De brief aan Rheginos of De verhandeling over de opstanding wordt aan hem toegeschreven. Volgens de overlevering had Valentinus al vroeg een visioen waarin hij Christus ontmoette in de gedaante van een kind dat zei: “Ik ben de Logos.” Deze ervaring vormde de kern van zijn latere prediking.
In zijn denken staat de kosmische samenhang van alles centraal. Valentinus beschrijft een werkelijkheid waarin geest, ziel en materie met elkaar verbonden zijn in een groot geheel. De zichtbare wereld is volgens hem voortgekomen uit een goddelijke oorsprong die hij aanduidt als een mystieke eenheid – een monade – waarin twee aspecten aanwezig zijn: Diepte en Stilte. Vanuit deze oereenheid ontvouwen zich verschillende geestelijke krachten, die samen de kosmos vormen.
Latere kerkvaders zoals Irenaeus probeerden dit complexe wereldbeeld samen te vatten, maar begrepen het vaak nauwelijks en bestempelden het als “gnostisch”. Voor hen betekende dat: niet orthodox en dus verdacht. Moderne ontdekkingen, vooral de teksten uit Nag Hammadi, laten echter zien dat Valentinus’ ideeën diep geworteld waren in bredere filosofische en religieuze tradities uit de oudheid.
Valentinus verschijnt zo als een fascinerende figuur uit de begintijd van het christendom: een mysticus, filosoof en prediker die probeerde de boodschap van Christus te verbinden met een kosmische visie op mens en universum. Zijn gedachtewereld laat zien hoe rijk en veelzijdig de vroege christelijke traditie was – en hoe anders de geschiedenis van het christendom misschien had kunnen verlopen.
INHOUDSOPGAVE
Inleiding
Proloog
DEEL I: HET BEGIN
- Jezus van Nazareth; droom of werkelijkheid? Heeft Jezus wel echt bestaan? – De overlevering – De historische Jezus – De onthistorischte Jezus – Het leven van Jezus – Testament
- De oudste christenen; het joodse christendom, Jezus is nooit christen geweest – Joodse christenen – Christus-visioenen – Woorden als weg naar het Koninkrijk – Inwijdingsreligie – De geheime woorden – Gemeenschapsleven
- Paulus, de grote antignost? Bekleed met Christus – De gnostische Paulus – Wederkomst en eindtijdverwachting
- Prelude op de grote verandering, God is één ^ De val van Jeruzalem – Een, twee, in de maat…
Eerste intermezzo – een mystieke dans
DEEL II: HET BEGIN VAN HET EINDE
- De eerste vaders melden zich, Apostolische Vaders – De leringen van Jezus – De glorieuze marteldood – Justinus de Martelaar – De Logos
- Christelijke leraren, Gnosis – Simon de Magiër en de Almoeder Helena – Een ‘ketter’ in hetbadhuis ^ Reïncarnatie – De menselijke begeerte – De liefdeskus – Magie – Alexandrijnse wijsheid – De engelenmachten van Basilides – Een joods-christelijke erfgenaam – Isidorus en de lichamelijke lust
- Vele wegen leiden naar Rome, Van Alexandrië naar Rome – De blijde boodschap der waarheid – Samenhang – De vrouw van God – Een herberg vol demonen – Geestelijke, zielige en stofmensen – Het evangelie van de ‘vreemde’ god – Vier knuppels – Met het badwater ook het kind weggegooid – Een werd tot twee
- Het christendom wordt reactionair 106 Marcus de vrouwenlokker – Hoe brutaal zijn de vrouwen! -De kerkvaders – Drie pijlers voor een verengd christelijk geloof – Een juridisch voorbehoud – De vrouw veroordeeld, de geest ontkend – Academia – Twee leerlingen van een zakkendrager – Geest, ziel en lichaam – Christus en de mens zijn één
Tweede intermezzo – Gnosis
DEEL III: HET EINDE
- Op zoek naar loutering, Martelaren – Bezit – Eten en drinken – Onthouding – Monniken – Maagden – In naam van Christus?
- Drie muren: leer, gezag en canon, Het eerste concilie – De strijd gaat door – Orde moet zijn – Geloofsbelijdenis – De leer – Het einde van een cultuur – Een strijd op leven en dood – Nogmaals: het gezag – Het Woord ingeperkt – Valsheid in geschrifte – ‘Correcties’ – Een Woord dat niet meer uitgesproken mag worden
Epiloog
Noten
BESTEL DE OERKNAL VAN HET CHRISTENDOM - VAN € 22,50 VOOR € 17,50 in MAART 2026
BOEKEN VAN JACOB SLAVENBURG