BESTEL DE BRONNEN VAN HET INNERLIJKE CHRISTENDOM

De Brief aan Rheginos, ook bekend als De verhandeling over de opstanding wordt traditioneel toegeschreven aan de gnostische leraar Valentinus uit de tweede eeuw. Deze tekst, opgenomen in de Nag Hammadi-geschriften, is een indringende beschouwing over de ware betekenis van de opstanding. Anders dan een louter toekomstige, lichamelijke gebeurtenis, verstaat deze tekst de opstanding als een innerlijk, geestelijk proces dat zich reeds in het huidige leven voltrekt. Zij is geen herstel van het sterfelijke lichaam, maar een ontwaken van de geestelijke mens. De volledige Nederlandse vertaling en de tekst van een voordracht daarover zijn op genomen in het boekje ‘De bronnen van het innerlijke christendom’ (Symposionreeks 10).

Centraal staat het onderscheid tussen de natuurgeboren mens en de ziel-geboren mens. De natuurlijke mens leeft vanuit zintuiglijke waarneming, verstandelijke analyse en zelfhandhaving. Hij blijft gebonden aan tijd, ruimte en vergankelijke waarden. De ziel-geboren mens daarentegen heeft zijn zwaartepunt verlegd. Door loutering en innerlijke omkeer heeft hij leren onderscheiden wat van de Geest is en wat tot de vergankelijke natuur behoort. Hier klinkt het paulinische inzicht mee dat de natuurlijke mens de dingen van de Geest niet verstaat, omdat zij geestelijk onderscheiden moeten worden.

Voor Valentinus is de opstanding daarom geen kwestie van intellectuele overtuiging. Hij waarschuwt Rheginos voor een louter verstandelijke zoektocht die slechts leidt tot zelfverheffing. Ware kennis – gnosis – ontstaat niet uit redenering, maar uit deelname aan het “Woord-der-Waarheid”. Wanneer de mens zich daarop richt, wordt in hem een nieuw beginsel werkzaam: het zaad-der-waarheid, een monadisch principe dat verborgen ligt in het hart van de microkosmos.

Dat beginsel behoort tot het Pleroma, de goddelijke Volheid. Het is niet voortgekomen uit de vergankelijke wereld, maar gaat daaraan vooraf. In de mens ligt dus een geestelijke erfenis besloten. De vraag die de Brief aan Rheginos , stelt, is indringend: leeft dit beginsel reeds in ons? Is er al sprake van een eeuwigheidsbeleving midden in de tijd?

De Verlosser, zo zegt Valentinus, heeft de dood “verslonden”. Dat wil zeggen: Hij heeft de vergankelijke orde doorzien en overwonnen. Als Zoon-van-God en Zoon-des-Mensen verenigt Hij het goddelijke en het menselijke, opdat ook de mens deze weg kan gaan. Wanneer Paulus spreekt over met Christus lijden en opstaan, duidt dit op een innerlijke navolging: het prijsgeven van de oude, afgescheiden persoonlijkheid ten gunste van een nieuwe, onvergankelijke mens.

De opstanding geschiedt daarom in het heden. Zij is het ontwaken uit het graf van onwetendheid en dwaling. De wereld waarin de natuurlijke mens leeft, wordt door Valentinus getypeerd als een sfeer van verdeeldheid en begoocheling, geregeerd door krachten die geen wortel hebben in de Waarheid. De geestelijke mens daarentegen ontvangt een nieuwe oriëntatie. In zijn hart ontbrandt een geestelijk vuur dat hem zuivert en richt op het hogere.

Dit proces voltrekt zich als een innerlijke kruisgang. Het “kruis” is hier niet slechts symbool van lijden, maar van overwinning: het punt waar het geestelijke brandpunt in het hart zich hecht aan het concrete leven. Stap voor stap wordt de ziel bevrijd van haar gebondenheid aan het aardse. Zij leert leven vanuit een innerlijke wet, geschreven in het hart.

De opstanding is dan de geboorte van een nieuwe mens, een stralend bewustzijn dat reeds nu participeert in het onvergankelijke Licht. “Hij die dood is, zal opstaan,” schrijft Valentinus. Maar deze dood is het sterven aan de illusie van afgescheidenheid. Wie zich oefent in dit sterven, ontdekt dat hij reeds is overgegaan van dood naar leven.

Zo wordt de Brief aan Rheginos een oproep tot innerlijke transformatie. Niet studie, niet redetwist, maar een levende ervaring van het Woord opent de weg. De opstanding is geen dogma, maar een werkelijkheid die zich voltrekt in het hart van de mens die bereid is het zwaartepunt van zijn bestaan te verleggen – van de natuur naar de Geest, van vergankelijkheid naar Volheid.

INHOUDSOPGAVE VAN 'BRONNEN VAN HET INNERLIJKE CHRISTENDOM

• Woord vooraf
• De Verhandeling over de Opstanding, Peter Huijs
• Verhandeling over de Opstanding – de tekst
• De bronnen van de gnosis (1e lezing), Johan van der Cammen en Rien Goud
• Valentinus – over de opstanding (2e lezing), Gerard Olsthoorn
• De paradoxen van het Thomas-evangelie (3e lezing), Erich Kaniok
• Over opstanding nú (4e lezing), Peter Huijs
• Expositie Bibliotheca Philosophica Hermetica
• Overzicht gnostische bronteksten

BESTEL DE BRONNEN VAN HET INNERLIJKE CHRISTENDOM

TERUG NAAR DE BRON - DRIE UITGAVEN VAN DE SYMPOSIONREEKS