BESTEL MIJN LEVEN IN THEORIE - OVER MODERNE FRANSE FILOSOFEN
Wie in de jaren tachtig of negentig geesteswetenschappen studeerde, kon nauwelijks om namen als Michel Foucault, Jacques Derrida, Roland Barthes en Jacques Lacan heen. Hun ideeën over taal, macht, waarheid en identiteit oefenden een enorme aantrekkingskracht uit, maar hun teksten stonden ook bekend als bijzonder moeilijk. In 'Mijn leven in theorie – Over moderne Franse filosofen' laat de Amerikaanse journalist en redacteur Emily Eakin zien waarom deze denkers zoveel enthousiasme opriepen, hoe hun invloed weer afnam en waarom hun gedachtegoed nog steeds actueel is.
Eakin weet waarover ze schrijft. Toen zij eind jaren tachtig aan Harvard studeerde, raakte ze zelf volledig in de ban van wat in Amerika simpelweg ‘French Theory’ ging heten. Voor haar was theorie veel meer dan een academisch vakgebied. Het bood een nieuwe manier om naar de werkelijkheid en naar zichzelf te kijken. Ideeën die gevestigde opvattingen over het autonome individu, objectieve waarheid en eenduidige betekenis ondermijnden, hadden voor jonge studenten iets bevrijdends en tegendraads.
Dat persoonlijke uitgangspunt is een van de sterke kanten van het boek. Mijn leven in theorie is tegelijk memoir, intellectuele geschiedenis en verzameling filosofische portretten. Eakin bespreekt onder anderen Louis Althusser, Barthes, Gilles Deleuze, Derrida, Foucault, Félix Guattari, Lacan en de Franstalige Belg Paul de Man. Ze volgt hun onderlinge contacten, conflicten en soms bizarre levenslopen en verbindt die voortdurend met hun ideeën. Daardoor worden filosofen die gemakkelijk achter een muur van abstract jargon verdwijnen weer mensen van vlees en bloed.
De anekdotes zijn soms onthutsend. Althusser doodde zijn vrouw, Paul de Mans oorlogsverleden leidde na zijn dood tot een groot schandaal en diverse andere protagonisten leefden minstens zo onconventioneel als hun filosofie doet vermoeden. Eakin gebruikt deze verhalen echter niet uitsluitend voor sensatie. Ze stelt een interessante vraag: in hoeverre mogen of moeten het leven en karakter van een filosoof meewegen bij de beoordeling van zijn ideeën? Juist bij Barthes’ beroemde gedachte van de ‘dood van de auteur’ krijgt dat probleem een extra ironische lading.
Minstens zo knap is Eakins vermogen om ingewikkelde theorie begrijpelijk te maken. Structuralisme en poststructuralisme worden geen droge leerstelsels, maar intellectuele avonturen waarin vanzelfsprekendheden ter discussie komen te staan. Taal weerspiegelt volgens deze denkers niet eenvoudig een reeds bestaande werkelijkheid; zij draagt eraan bij die werkelijkheid te vormen. Ook het idee van een stabiel, autonoom ‘zelf’ wordt problematisch, terwijl Foucault laat zien hoe kennis en waarheid verweven kunnen zijn met machtsstructuren. Recensenten prijzen Eakin juist om de helderheid waarmee zij zulke notoir moeilijke denkbeelden toegankelijk weet te maken.
Eakin is daarbij geen onvoorwaardelijke bewonderaar. Haar jeugdige verliefdheid op de theorie maakte plaats voor afstand en kritiek. Dat maakt het boek overtuigender: ze verdedigt de Franse denkers niet tegen iedere aanklacht, maar weigert hen ook als modieuze dwaallichten uit het verleden af te schrijven. Hun invloed is volgens haar juist zo groot geworden dat veel van hun ooit radicale inzichten inmiddels bijna vanzelfsprekend lijken. Discussies over identiteit, gender, machtsverhoudingen, taal en de veranderlijkheid van betekenis dragen nog steeds hun sporen. Zelfs kunstmatige intelligentie roept opnieuw vragen op die Barthes en anderen al stelden over teksten, auteurschap en de zelfstandige werking van taal.
Mijn leven in theorie is daardoor veel meer dan een terugblik op een intellectuele mode. Het is een levendig, geestig en soms smeuïg boek over de aantrekkingskracht van ideeën – en over wat er gebeurt wanneer ideeën ons leren dat juist datgene wat vanzelfsprekend lijkt, nader onderzoek verdient. Wie kennis wil maken met de moderne Franse filosofie zonder meteen Derrida, Lacan of Deleuze zelf te moeten doorploegen, vindt in Emily Eakin een onderhoudende en betrouwbare gids.
BESTEL MIJN LEVEN IN THEORIE - OVER MODERNE FRANSE FILOSOFEN