Onvolmaakt leven - Michiel Buis over Seneca's tragedies en het stoïcijnse denken

September

Het stoïcisme beleeft een opvallende renaissance. Boeken, podcasts en sociale media presenteren de antieke levensfilosofie vaak als een praktische methode om kalm te blijven, emoties te beheersen en je uitsluitend te richten op wat binnen je macht ligt. In Onvolmaakt leven – Seneca’s tragedies en het stoïcijnse denken plaatst filosoof Michiel Buis kritische kanttekeningen bij die populaire, soms sterk vereenvoudigde interpretatie. Hij vraagt zich af of stoïcijnse leefregels ook standhouden wanneer een mens wordt geconfronteerd met werkelijk verlies, ontwrichting, schuld en uitzichtloos lijden.

Buis, die promoveerde op een vergelijking tussen het antieke en het hedendaagse stoïcisme, kiest daarvoor een verrassende ingang: de tragedies van de Romeinse filosoof Lucius Annaeus Seneca. Deze toneelstukken worden veel minder gelezen dan diens beroemde Brieven aan Lucilius en verhandelingen over woede, gemoedsrust en de kortstondigheid van het leven. Toch vormen de tragedies volgens Buis geen duistere voetnoten bij Seneca’s filosofische werk. Het zijn indringende gedachte-experimenten waarin stoïcijnse idealen aan de werkelijkheid worden getoetst.

De kracht van deze benadering blijkt onmiddellijk uit het aangrijpende verhaal van Thyestes. Koning Atreus nodigt zijn verbannen broer uit voor een maaltijd die een verzoening lijkt te bezegelen. In werkelijkheid heeft Atreus de zonen van Thyestes vermoord en hun lichamen in het feestmaal verwerkt. Buis beschrijft deze gebeurtenissen onverbloemd. Niet om de lezer met gruwelijkheden te overvallen, maar om voelbaar te maken wat abstracte levenslessen kunnen betekenen in omstandigheden waarin iedere vertrouwde orde instort.

Dat is kenmerkend voor het hele boek. Buis wil de tragedie niet gebruiken als een aardige illustratie bij een vooraf uitgelegde filosofie. Een tragedie legt immers niet uit, maar laat ervaren. Via figuren als Medea, Oedipus, Hercules en de vrouwen van Troje onderzoekt hij vragen waarop geen geruststellend antwoord bestaat. Kan iemand onder alle omstandigheden dezelfde blijven? Leidt aanvaarding werkelijk tot vrijheid? Kun je gelukkig zijn wanneer alles je is afgenomen? Heeft een mens genoeg aan zichzelf? En mag alle tegenslag eenvoudigweg als oefening worden beschouwd?

Buis neemt het stoïcisme serieus, maar juist daardoor spaart hij het niet. De gedachte dat uiterlijk bezit, gezondheid en zelfs het lot van onze dierbaren niet bepalend zijn voor ons geluk kan bevrijdend werken. Tot het uiterste doorgevoerd kan zij echter ook onmenselijk klinken. De schrijver vermijdt zowel kritiekloze bewondering als gemakkelijke afwijzing. Zijn toon is onderzoekend, helder en toegankelijk, terwijl hij de radicaliteit van de oorspronkelijke filosofie intact laat.

Uiteindelijk verdedigt Onvolmaakt leven geen ideaal van mentale onaantastbaarheid. Filosofie maakt ons niet onkwetsbaar en behoedt ons evenmin voor verkeerde beslissingen. Zij helpt ons wel om te blijven onderzoeken, verantwoordelijkheid te nemen en na het falen opnieuw te beginnen. Juist het herkennen van onze gedeelde kwetsbaarheid kan ruimte scheppen voor mededogen en verbondenheid.

Daarmee is dit een rijk en actueel boek. Het bevrijdt het stoïcisme uit de sfeer van snelle zelfhulp en toont een veeleisender, maar ook menselijker levenskunst: niet volmaakt leren leven, maar leren leven mét onze onvolmaaktheid.

Inleiding