BESTEL SINTERKLAAS EN HET GEHEIM VAN DE NACHT
Hoe kon een christelijke bisschop uit de vierde eeuw uitgroeien tot de goedheiligman die jaarlijks met zijn Pieten Nederland bezoekt? En waarom roept het Sinterklaasfeest zulke sterke gevoelens op? In het eerste hoofdstuk van zijn boek Sinterklaas en het geheim van de nacht, getiteld 'De metamorfosen van Sinterklaas', beschrijft Pieter van der Ree de opmerkelijke gedaanteverwisselingen van Sint Nicolaas en zijn begeleiders. Daarbij laat hij zien dat achter de veranderende uiterlijke vormen diepere menselijke waarden en geestelijke werkelijkheden schuilgaan.
De oorsprong van Sinterklaas ligt bij Nicolaas van Myra, een bisschop die in de vierde eeuw leefde in het huidige Turkije. Over zijn historische leven is weinig met zekerheid bekend, maar de vele legenden die vanaf de vijfde eeuw ontstonden, schilderen hem als een moedige, barmhartige en rechtvaardige geestelijke. Hij redde onschuldigen van de dood, hielp arme meisjes aan een bruidsschat en beschermde zeelieden tegen stormen. Zo groeide hij uit tot een geliefde beschermheilige.
Zijn verering verspreidde zich vanuit het Byzantijnse Rijk over Europa. Daarbij veranderde ook zijn uiterlijk. De oosterse heilige met een korte baard en een evangelieboek werd in het Westen een katholieke bisschop met mijter, mantel en staf. Na de Reformatie onderging hij opnieuw een ingrijpende metamorfose. In protestantse gebieden verloor hij zijn religieuze functie, maar bleef hij voortleven als geschenkenbrenger voor kinderen.
In de negentiende eeuw kreeg Sinterklaas steeds meer zijn huidige gestalte. Het bekende prentenboek Sint Nikolaas en zijn knecht van Jan Schenkman uit 1850 speelde daarin een belangrijke rol. De heilige kwam voortaan met een stoomboot aan, kocht cadeautjes in winkels en hield een nauwkeurige boekhouding bij. Van een wonderdoener werd hij een bijna menselijke weldoener.
Een nog radicalere verandering vond plaats in Amerika. Daar ontwikkelde de Nederlandse Sinterklaas zich tot Santa Claus, die met een door rendieren getrokken arrenslee geschenken brengt tijdens Kerstmis. Uiteindelijk keerde deze figuur als Kerstman terug naar Europa.
Ook de begeleiders van Sinterklaas veranderden voortdurend. In oude voorstellingen werd hij omringd door onderworpen duivels en demonen, die het kwaad symboliseerden. In de Alpenlanden leven dergelijke figuren voort als angstaanjagende Krampussen. In Nederland ontstond de figuur van Zwarte Piet, die aanvankelijk vooral stoute kinderen moest bestraffen. Later veranderde hij in een vrolijke kindervriend. De recente discussies over zijn uiterlijk vormen een nieuwe fase in deze voortdurende metamorfose.
Maar waarom blijven deze veranderende beelden ons zo aanspreken?
Volgens Van der Ree weerspiegelen zij niet alleen maatschappelijke ontwikkelingen, maar ook iets wezenlijks in de mens zelf. In het Sinterklaasfeest komen universele waarden tot uitdrukking: medeleven, vrijgevigheid, rechtvaardigheid en het verlangen het goede te bevorderen. Door het feest te vieren, brengen mensen deze waarden daadwerkelijk in praktijk.
Daarmee krijgt de geschiedenis van Sinterklaas een verrassende geestelijke dimensie. De uiterlijke verschijningsvormen veranderen, maar wat zij vertegenwoordigen, blijft werkzaam. Van der Ree stelt daarom niet zozeer de vraag óf Sinterklaas bestaat, maar vooral hóé hij bestaat.
Zijn beschouwing nodigt uit om voorbij de historische figuren en folkloristische gebruiken te kijken. Misschien verwijzen de beelden van Sinterklaas en zijn begeleiders naar innerlijke krachten en mogelijkheden die wij doorgaans nauwelijks onderkennen. De diepste betekenis van het feest ligt dan niet in de uiterlijke traditie, maar in wat deze in onszelf tot leven kan wekken.
INHOUDSOPGAVE
- Voorwoord
- De metamorfosen van Sinterklaas
- De kolenkachel en het verloren geloof
- Van mythisch beleven naar rationeel denken
- Het huis als beeld van de mens
- De verbinding met de hemel
- Geschenken uit de nacht
- Van abstract naar beeldend denken
- Sinterklaas en de kunst van het schenken
- De betekenis van het geloof in Sinterklaas voor het kleine kind
- Dankwoord
- Aantekeningen
- Algemene literatuur