BESTEL EEN WERELD VERSCHIJNT - OP REIS DOOR HET BEWUSTZIJN
Wat gebeurt er wanneer je een roos ziet, de geur van koffie ruikt of plotseling aan iemand denkt? We kunnen beschrijven welke processen zich in de hersenen afspelen. Maar daarmee is nog niet verklaard waarom die ervaringen ergens naar voelen. In zijn boek Een wereld verschijnt - Op reis door het bewustzijn (de in het voorjaar van 2026 gepubliceerde Nederlandse vertaling van A World Appears - A Journey into Conciousness, volgt Michael Pollan deze vraag vanuit de wetenschap, filosofie en zijn eigen ervaring.
In het videogesprek met Hans Busstra, opgenomen in de Embassy of the Free Mind in Amsterdam, vertelt Pollan hoe zijn onderzoek begon. Als wetenschapsjournalist ging hij er lange tijd vanzelfsprekend van uit dat de hersenen bewustzijn voortbrengen. Gesprekken met onderzoekers brachten hem ertoe die aanname opnieuw te bekijken. Hij zegt niet dat hij nu het tegendeel bewezen acht: juist zijn bereidheid om onzekerheid toe te laten maakt het gesprek boeiend.
Pollan begint bij planten. Ze nemen veranderingen in hun omgeving waar en reageren daarop, maar betekent dat ook dat ze iets ervaren? Hij kiest zijn woorden zorgvuldig. Liever spreekt hij bij planten over gevoeligheid dan over bewustzijn in menselijke zin. De vraag voert hem langs onderzoek naar de manier waarop levende cellen informatie uitwisselen en hun gedrag op elkaar afstemmen. Zo wordt de vertrouwde grens tussen een reagerend organisme en een ervarend wezen minder eenvoudig dan zij eerst leek. The Singju Post
Vervolgens richt Pollan zich op het menselijk innerlijk. Hoe ontstaat het gevoel dat er achter onze gedachten een vast 'ik' schuilgaat? Filosofen, psychologen en meditatieleraren geven daar verschillende antwoorden op. Pollan onderzoekt zelfs zijn eigen gedachtewereld: wat ging er precies door hem heen op het ogenblik dat een pieper afging? Het blijkt verrassend moeilijk om een ervaring te vangen terwijl zij plaatsvindt. Ook daarom betrekt hij schrijvers en dichters bij zijn zoektocht. Zij kunnen misschien niet verklaren hoe bewustzijn ontstaat, maar weten vaak treffend te verwoorden hoe het is om bewust te zijn.
Een verblijf in stilte bij zenlerares Joan Halifax verandert de richting van zijn zoektocht. Bewustzijn is voor Pollan dan niet meer alleen een raadsel dat opgelost moet worden. Het wordt ook iets waaraan we aandacht kunnen schenken. Die aandacht staat onder druk wanneer sociale media voortdurend om haar vragen en mensen een band aangaan met chatbots. Zijn onderzoek krijgt daarmee een praktische betekenis: hoe gaan we zorgvuldig om met onze eigen innerlijke ruimte?
Het Engelstalige videogesprek laat zien hoe nieuwsgierig en precies Pollan deze vragen benadert. Wie na het kijken verder wil denken, vindt in de Nederlandse vertaling Een wereld verschijnt - Op reis door het bewustzijn een rijkere, uitvoeriger verkenning. Het boek biedt geen pasklaar antwoord. Het nodigt uit tot iets dat misschien even waardevol is: met nieuwe aandacht kijken naar het wonder dat er voor ons überhaupt een wereld verschijnt.