AANMELDEN VOOR DE BOEKWINKELLEZING OP 18 SEPTEMBER 2026
We denken vaak dat ons wereldbeeld iets persoonlijks is, het resultaat van eigen keuzes en overtuigingen. In zijn boek 'Gnosis Oost en West' laat prof.dr. André van der Braak zien dat dit maar ten dele waar is. Ons denken wordt in sterke mate gevormd door de cultuur waarin we leven. Om dat zichtbaar te maken gebruikt hij het begrip denkstijl, ontleend aan de Nederlandse filosoof prof.dr. Hub Zwart. Zwart liet zich daarbij inspireren door de Duitse filosoof en cultuurhistoricus Oswald Spengler (1880-1936), die beschavingen zag als historische gehelen met elk een eigen manier van ervaren en denken. Op vrijdagmiddag 18 september 2026 verzorgt Van der Braak een lezing over zijn nieuwste boek bij Pentagram boekwinkel in Haarlem.
Een denkstijl is volgens Van der Braak als de grammatica van een cultuur. Hij bepaalt welke vragen vanzelfsprekend lijken, welke antwoorden overtuigen en welke aspecten van de werkelijkheid überhaupt zichtbaar worden. Van der Braak onderscheidt drie belangrijke denkstijlen in de westerse geschiedenis: de apollinische, de magische en de faustische.
De apollinische denkstijl ontstaat in het klassieke Griekenland. De kosmos wordt gezien als een geordend en harmonieus geheel waarvan de mens deel uitmaakt. Het ideaal is maat, evenwicht en zelfbeheersing. Kennis betekent hier niet in de eerste plaats beheersing, maar inzicht. Bij Plato krijgt dit een spirituele verdieping: de mens verlangt naar het Goede en naar de Nous, de geestelijke orde die de kosmos doortrekt. Gnosis is hier een vorm van schouwen en deelnemen aan een hogere werkelijkheid.
In de magische denkstijl verandert dat perspectief. De aardse wereld wordt ervaren als gebrekkig en onvolmaakt, tegenover een hogere goddelijke werkelijkheid. In verschillende gnostische stromingen verschijnt de mens als een wezen dat hier niet werkelijk thuishoort en moet ontwaken voor zijn geestelijke oorsprong. Verlossing is een terugkeer naar het pleroma, de goddelijke volheid. Tegenstellingen als licht en duisternis, goed en kwaad en uiterlijke en innerlijke mens krijgen hierdoor een centrale betekenis.
Met de moderne tijd breekt vervolgens de faustische denkstijl door. De mens gaat zichzelf steeds meer ervaren als zelfstandig subject tegenover een objectieve wereld. Experiment, waarneming, wetenschap en beheersing worden belangrijk. De werkelijkheid wordt gemeten en in modellen beschreven. Tegelijk ontstaat een nieuw probleem: hoe verhouden wetenschappelijke kennis, religie en gnosis zich tot elkaar?
Hier krijgt Baruch Spinoza bij Van der Braak een bijzondere plaats. Spinoza staat midden in het faustische denken, maar doorbreekt er tegelijkertijd een kernidee van. Hij aanvaardt een rationele, wetenschappelijke benadering, maar verwerpt het beeld van het autonome individu dat losstaat van de natuur. Voor Spinoza zijn God en natuur niet twee gescheiden werkelijkheden. De mens maakt deel uit van één goddelijke totaliteit. Werkelijke vrijheid ontstaat daarom niet door onafhankelijkheid, maar door inzicht in de noodzakelijke samenhang waarvan wij deel uitmaken. Zijn scientia intuitiva, intuïtieve kennis, brengt de mens tot een perspectief waarin hij zichzelf niet langer als middelpunt van het universum beschouwt.
Dat maakt Gnosis Oost en West tot veel meer dan een overzicht van filosofische stromingen. Van der Braak laat zien dat iedere denkstijl bepaalde aspecten van de werkelijkheid zichtbaar maakt en andere juist kan verhullen. Hij pleit daarom voor wat hij perspectivische lenigheid noemt: het vermogen om onze eigen manier van kijken te herkennen én tijdelijk vanuit een ander perspectief te denken.
INHOUDSOPGAVE
Inleiding
1. Bevrijdend weten
Een andere manier van zien
Gnosis
Esoterie en exoterie
Literalisme en symbolisme
Een pad volgen of in de afgrond springen?
Filosofie als weg naar bevrijdend weten
Denkstijlen
De apollinische denkstijl
De magische denkstijl
De faustische denkstijl
Perspectivische lenigheid
Deel I: West
2. Apollo en Dionysus
De Griekse religie
Van mythos naar logos: de geboorte van de apollinische denkstijl
De mysteria
Mensbeeld van de mysteria
Het huwelijk tussen Apollo en Dionysus
De filosofie als weg naar kennis van God
De verspreiding van de apollinische denkstijl
De geboorte van de gnosis
3. Christelijke gnosis: de val en de weg terug omhoog
Van apollinische naar magische denkstijl
Joods apocalyptisch denken
Kenmerken van gnosis
Drie gnostische stromingen in het vroege christendom
De gnostische scheppingsmythe
De val uit de lichtwereld
Het verlangen om thuis te komen
De weg terug
4. Het bevrijdende weten van Plotinus en Iamblichus
Van symbolisme naar literalisme
Plotinus
Tegen de gnostici
Logos en eros
Porphyrius en Iamblichus
Wereldbevestiging versus wereldontkenning
Menselijke versus onzegbare gnosis
Latere ontwikkeling van de westerse gnosis
Deel II: Oost
5. India: de weg van de jnana yogi
Het ontstaan van de zoektocht naar innerlijke kennis
De Upanisaden
Het vroege boeddhisme
Het mahāyāna-boeddhisme: de leegte voorbij alle denken
Nāgārjuna
De twee waarheden
Mahāyāna-boeddhisme en gnosis
6. China: terug naar de dao
Basisbegrippen uit het Chinese denken
De rol van de taal
De weg naar wijsheid
Inwijding in de dao
Daodejing en Zhuangzi als inwijdingsgeschriften
Het Ene en de dao
De sluier en het net
7. Zen: bevrijdende intimiteit met de tienduizend dingen
Het boeddhisme in China
Zen in Japan
Bevrijding
Bevrijdende intimiteit
Zengnosis
Deel III: Terug naar West
8. Spinoza: zien met Gods ogen
De faustische denkstijlSpinoza
De God van Spinoza
Spinoza over bevrijdend weten
9. Nietzsche: het labyrint in met Dionysus en Ariadne
Nietzsche als religieus denker
Aldus sprak Zarathoestra als inwijdingsgeschrift
Nietzsches weg naar gnosis
Nietzsche en de mysteria
Amor fati
Tot slot
10. Ayahuasca-gnosis
Ayahuasca als toegang tot gnosis
Santo Daime
De actor-netwerken van Bruno Latour
Tot slot
Epiloog
Literatuur
Eindnoten
Over de auteur