We denken de hele dag, maar hoe vaak onderzoeken we werkelijk of onze gedachten kloppen? In 'Even tussen mij en mij' richt praktisch filosoof Elke Wiss de aandacht op het gesprek dat meestal ongehoord in ons hoofd plaatsvindt. Waar zij in Socrates op sneakers liet zien hoe goede vragen gesprekken met anderen kunnen verdiepen, leert ze de lezer nu vragen te stellen aan zichzelf. Het resultaat is een toegankelijk en ook geestig boek over denken als ambacht.
Wiss maakt allereerst een belangrijk onderscheid tussen reflectie, evaluatie en zelfonderzoek. Reflecteren is het min of meer spontaan terugkijken op ervaringen, bijvoorbeeld onder de douche of tijdens het autorijden. Evalueren betekent dat je gedrag of prestaties toetst aan bepaalde criteria. Bij werkelijk zelfonderzoek worden ook die criteria, aannames en waarden zelf ondervraagd. Wiss definieert dit als het systematisch, kritisch en methodisch analyseren en toetsen van je eigen ideeën, overtuigingen en vooronderstellingen: denken over je eigen denken.
Dat klinkt misschien zwaar, maar Wiss beschikt over het talent filosofische begrippen licht en concreet te maken. Ze gebruikt herkenbare situaties, persoonlijke verhalen en speelse formuleringen. Gedachten die door herhaling steeds vaster komen te zitten, vergelijkt ze bijvoorbeeld met diepe trekkersporen in een modderpad. Een losse overtuiging als 'ik ben niet creatief' kan zo ongemerkt veranderen in een identiteit die het eigen gedrag stuurt. Haar stijl is levendig en soms uitgesproken informeel, waardoor abstracte onderwerpen als vooronderstellingen, argumentatie en denkfouten zelden schools worden.
Het boek is bovendien nadrukkelijk bedoeld om mee te werken. Na de theoretische verkenning volgen denkgereedschappen, toepassingen en een uitgebreide 'werkplaats' met oefeningen. De hoofdstukindeling laat een doordachte beweging zien: van de betekenis van zelfonderzoek en de voorwaarden voor goed denkwerk naar praktische toepassing, weerstand en uiteindelijk de maatschappelijke betekenis van een cultuur waarin mensen hun eigen opvattingen durven bevragen. Recensenten prijzen dan ook vooral de heldere structuur, de praktijkvoorbeelden en de bruikbaarheid van de oefeningen.
Sterk is dat Wiss niet alleen betere argumenten belooft. Zelfonderzoek kan volgens haar ook leiden tot emotionele precisie, bewustere keuzes, mentale weerbaarheid, relativeringsvermogen, denkvreugde en praktische wijsheid. Het gaat dus niet om afstandelijk rationalisme, maar om helderheid die denken, voelen en handelen dichter bij elkaar kan brengen.
Een kanttekening is dat de grote hoeveelheid lijstjes, technieken en schema’s soms wat instrumenteel aandoet. Jos Kessels merkt terecht op dat het boek uitvoerig beschrijft hoe we ons denken kunnen onderzoeken, maar minder aandacht besteedt aan grotere filosofische vragen over het goede leven, waarheid en gemeenschap. Ook blijven filosofische tradities en historische verbanden grotendeels buiten beeld. Wie een brede inleiding in de geschiedenis van de filosofie verwacht, zoekt hier dus tevergeefs.
Maar dat is uiteindelijk niet de ambitie van Wiss. Even tussen mij en mij is een praktische training in intellectuele eerlijkheid. Het vraagt aandacht, tijd en de moed om geliefde overtuigingen ter discussie te stellen. Wie bereid is niet alleen te lezen, maar ook daadwerkelijk te oefenen, krijgt een rijk gevulde gereedschapskist voor scherper, vrijer en zelfstandiger denken. In een tijd van snelle meningen en stellige oordelen is dat geen overbodige luxe.
IBHOUDSOPGAVE
Proloog
Inleiding
- Zelfonderzoek onderzocht - Waarom reflecteren niet genoeg is
- In de rondte pruttelen of methodisch te werk gaan - Wat je doet als je denkt
- Wat je nodig hebt voor goed denkwerk - Waarom James Blunt een goede praktisch filosoof zou zijn
- Denkgereedschappen voor je zelfonderzoek - Hoe je je denken verheldert, versterkt en uitdaagt
- Denken in de praktijk - Hoe je de gereedschappen toepast op je eigen vragen
- Liever scrollen dan mentaal squatten - Waarom je je zelfonderzoek níét doet
- Tussen jou en de anderen: een cultuur vanzelfonderzoek - Wat er gebeurt als een maatschappij stopt met bevragen
Epiloog
Geraadpleegde bronnen
Dankwoord
Appendix – De werkplaats: oefeningen Noten
BOEKEN VAN ELKE WISS