AANMELDEN VOOR DE BOEKWINKELLEZING OP 18 SEPTEMBER 2026
Wat betekent ‘bevrijdend weten’ in een traditie die heel anders denkt dan het Westen? In hoofdstuk 6 van Gnosis Oost en West – bevrijdend weten door de eeuwen heen laat prof.dr. André van der Braak zien dat de Chinese filosofie ons uitnodigt om vertrouwde ideeën over waarheid, kennis en spiritualiteit los te laten. In plaats van te zoeken naar een hogere werkelijkheid achter deze wereld, richt het Chinese denken zich op de vraag hoe we binnen deze werkelijkheid zo natuurlijk en harmonieus mogelijk kunnen leven. Van der Braak verzorgt op vrijdagmiddag 18 september bij Pentagram boekwinkel een lezing over zijn nieuwste boek: Gnosis Oost en West.
Centraal staat het begrip dao: de weg. De dao is geen afzonderlijke werkelijkheid en ook geen leer die precies kan worden omschreven. Van der Braak benadrukt dat de Chinese denktraditie veel meer gericht is op processen, samenhangen en situaties dan op vaste begrippen en universele waarheden. De mens staat niet tegenover de werkelijkheid als een toeschouwer, maar maakt er volledig deel van uit. Bevrijding betekent daarom niet ontsnappen aan de wereld, maar opnieuw leren meebewegen met de diepere dynamiek ervan.
Daarbij spelen begrippen als wuwei en ziran een belangrijke rol. Wuwei, vaak vertaald als ‘niet-handelen’, betekent niet dat je niets doet, maar dat je handelt zonder te forceren. Ziran verwijst naar natuurlijkheid en spontaniteit: handelen dat als vanzelf voortkomt uit een juiste afstemming op de dao. Het beeld van flow ligt dichtbij: volledig opgaan in een handeling, zonder dat het ego voortdurend stuurt en controleert.
Bijzonder interessant is Van der Braaks bespreking van de Daodejing en de Zhuangzi als inwijdingsgeschriften. Daarmee worden deze klassieke teksten méér dan filosofische boeken om te bestuderen. Ze willen iets met de lezer doen.
De Daodejing, traditioneel verbonden met Laozi, bestaat uit korte uitspraken, paradoxen en beelden. Ze legt de dao niet vast in definities – juist het tegendeel. Al in het beroemde begin wordt gezegd dat de dao die benoemd kan worden niet de blijvende dao is. De tekst probeert de lezer daardoor los te maken van al te vaste denkpatronen. Paradoxen keren onze gewone logica om en kunnen een vorm van innerlijke vervreemding oproepen: even weten we niet meer vanzelfsprekend wat waar, verstandig of succesvol is. Precies daarin kan ruimte ontstaan voor een ander soort inzicht.
Ook de Zhuangzi kan volgens Van der Braak als een inwijdingsgeschrift worden gelezen. Deze tekst wil niet eenvoudigweg informatie overdragen, maar gebruikt verhalen, humor, omkeringen en verrassende gedachtegangen om de lezer in beweging te brengen. Zhuangzi spreekt over de zhenren, de authentieke mens die niet krampachtig vanuit een doel leeft, maar vrij en natuurlijk handelt. Een terugkerend ideaal is xiaoyaoyou: vrij rondzwerven zonder vastgelegd doel.
Zo wordt duidelijk dat Chinese gnosis vooral praktisch is. Wijsheid bestaat niet in het bezitten van een waarheid, maar in een veranderd functioneren. De leerling moet niet alleen begrijpen wat de meester zegt, maar zelf de weg vinden. Woorden zijn daarbij geen eindpunt, maar wegwijzers.
Van der Braak brengt westerse, Indiase en Chinese vormen van bevrijdend weten met elkaar in gesprek zonder hun verschillen glad te strijken. Wie zich interesseert voor gnosis, mystiek, de Daodejing, Zhuangzi of de bredere taoïstische traditie vindt in dit boek daardoor niet alleen veel achtergrondkennis, maar ook een uitnodiging om opnieuw na te denken over wat het betekent om werkelijk wijs te leven.
INHOUDSOPGAVE
Inleiding
1. Bevrijdend weten
Een andere manier van zien
Gnosis
Esoterie en exoterie
Literalisme en symbolisme
Een pad volgen of in de afgrond springen?
Filosofie als weg naar bevrijdend weten
Denkstijlen
De apollinische denkstijl
De magische denkstijl
De faustische denkstijl
Perspectivische lenigheid
Deel I: West
2. Apollo en Dionysus
De Griekse religie
Van mythos naar logos: de geboorte van de apollinische denkstijl
De mysteria
Mensbeeld van de mysteria
Het huwelijk tussen Apollo en Dionysus
De filosofie als weg naar kennis van God
De verspreiding van de apollinische denkstijl
De geboorte van de gnosis
3. Christelijke gnosis: de val en de weg terug omhoog
Van apollinische naar magische denkstijl
Joods apocalyptisch denken
Kenmerken van gnosis
Drie gnostische stromingen in het vroege christendom
De gnostische scheppingsmythe
De val uit de lichtwereld
Het verlangen om thuis te komen
De weg terug
4. Het bevrijdende weten van Plotinus en Iamblichus
Van symbolisme naar literalisme
Plotinus
Tegen de gnostici
Logos en eros
Porphyrius en Iamblichus
Wereldbevestiging versus wereldontkenning
Menselijke versus onzegbare gnosis
Latere ontwikkeling van de westerse gnosis
Deel II: Oost
5. India: de weg van de jnana yogi
Het ontstaan van de zoektocht naar innerlijke kennis
De Upanisaden
Het vroege boeddhisme
Het mahāyāna-boeddhisme: de leegte voorbij alle denken
Nāgārjuna
De twee waarheden
Mahāyāna-boeddhisme en gnosis
6. China: terug naar de dao
Basisbegrippen uit het Chinese denken
De rol van de taal
De weg naar wijsheid
Inwijding in de dao
Daodejing en Zhuangzi als inwijdingsgeschriften
Het Ene en de dao
De sluier en het net
7. Zen: bevrijdende intimiteit met de tienduizend dingen
Het boeddhisme in China
Zen in Japan
Bevrijding
Bevrijdende intimiteit
Zengnosis
Deel III: Terug naar West
8. Spinoza: zien met Gods ogen
De faustische denkstijlSpinoza
De God van Spinoza
Spinoza over bevrijdend weten
9. Nietzsche: het labyrint in met Dionysus en Ariadne
Nietzsche als religieus denker
Aldus sprak Zarathoestra als inwijdingsgeschrift
Nietzsches weg naar gnosis
Nietzsche en de mysteria
Amor fati
Tot slot
10. Ayahuasca-gnosis
Ayahuasca als toegang tot gnosis
Santo Daime
De actor-netwerken van Bruno Latour
Tot slot
Epiloog
Literatuur
Eindnoten
Over de auteur