Dante Alighieri’s Divina Commedia wordt vaak gezien als een groots katholiek meesterwerk: een reis door hel, louteringsberg en paradijs, waarin de mens langzaam wordt teruggeleid naar God. Maar volgens de Italiaanse onderzoekster en auteur Maria Soresina is er meer aan de hand. Zij leest Dante niet als een dichter die simpelweg de leer van de middeleeuwse kerk bezingt, maar als iemand die in zijn poëzie een innerlijk christendom verbergt.
De kern van Soresina’s visie is dat Dante diep beïnvloed zou zijn door het katharisme. De katharen waren middeleeuwse christenen die door de Rooms-Katholieke Kerk als ketters werden vervolgd. Zij noemden zichzelf vaak “goede christenen” en legden sterk de nadruk op innerlijke zuiverheid, geestelijke vrijheid en een leven los van macht, bezit en kerkelijke pracht. Volgens Soresina zijn precies die thema’s overal in de Divina Commedia terug te vinden.
Dat idee staat niet helemaal op zichzelf. Al in de negentiende eeuw hadden denkers als Gabriele Rossetti en Eugène Aroux oog voor anti-katholieke en mogelijk pro-kathaarse lagen in Dante’s werk. Later noemde J. van Rijckenborgh de Divina Commedia in zijn boek De universele gnosis zelfs een waarachtig gnostiek werk. Soresina sluit bij die opvattingen aan en werkt deze heel concreet uit.
Wat maakt haar lezing zo boeiend? Vooral dat zij Dante’s kritiek op de kerk niet ziet als boosheid over corrupte pausen en priesters. Voor haar raakt die kritiek aan de kern van het gedicht. Dante laat telkens zien hoe geestelijke macht kan ontsporen wanneer zij zich verbindt met geld, politiek en dwang. De ware weg naar God loopt dan niet via uiterlijk gezag, maar via inzicht, zuivering, liefde en vrijheid.
Soresina onderzoekt figuren, beelden en leerstellingen in Dante’s tekst die volgens haar aansluiten bij kathaarse overtuigingen. Zo wijst zij op de bijzondere rol van het consolamentum, het enige sacrament van de katharen. In Dante’s tocht over de Louteringsberg ziet zij niet alleen katholieke boetedoening, maar ook een weg van inwijding.
Of men Soresina volledig volgt, is een tweede. Haar these is gedurfd en omstreden. Toch maakt zij Dante opnieuw spannend. Zij nodigt uit om de Divina Commedia niet te lezen als een keurig kerkelijk handboek, maar als een veelstemmig gedicht over bevrijding. Dante’s reis wordt dan niet alleen een tocht door het hiernamaals, maar een innerlijke zoektocht: hoe wordt een mens werkelijk vrij?
Juist daarin ligt de blijvende kracht van deze duiding. Soresina’s Dante is geen brave dichter aan de leiband van de kerk, maar een visionair die onder het oppervlak van zijn meesterwerk een radicaal spiritueel verlangen laat spreken.
TIEN VIDEO'S VAN MARIA SORESINA OVER DANTE EN DE KATHAREN
- Dante and the Cathars - The Cathar Heresy
- Dante and the Cathars- Farinata degli Uberti
- Dante and the Cathars - Marco Lombardo
- Dante and the Cathars - Dualism and Creation
- Dante and the Cathars - Jesus Christ and the Cross
- Dante and the Cathars - Reincarnation
- Dante and the Cathars - No Sacraments
- Dante and the Cathars - The Consolamentum
- Dante and the Cathars - Beliefs and Customs
- Dante and the Cathars - Lies and Liberty